Od kiedy tylko powstały fundamenty wolnorynkowej gospodarki podejmowane są próby powiązania praktyk ekonomicznych z interesem społecznym. W ostatnich latach, wraz z coraz ostrzejszym sporem o kształt globalizacji, dyskusja ta przybrała na sile. W rzeczywistości jest to dyskusja o potrzebie i pożądanym kształcie ekonomii społecznej. Ekonomia społeczna to wykorzystywanie narzędzi ekonomicznych do osiągania celów społecznych. Potrzeba ekonomii społecznej wynika z tego, że klasyczne działania polityczne i ekonomiczne nie są w stanie zagwarantować minimalnego poziomu życia rosnącej liczbie ludzi. Ekonomia społeczna jest odpowiedzią na rosnące dysproporcje między bogatymi i biednymi oraz reakcją na wykluczenie coraz większych grup z głównego nurtu życia społecznego. Ekonomia społeczna dąży do tego, aby umieścić dobro ludzi i społeczeństw w centrum aktywności gospodarczej. Choć rdzeniem ekonomii społecznej są przedsiębiorstwa społeczne, takie jak to budowane w ramach „Partnerstwa dla Rain Mana”, to jednak według najpopularniejszej koncepcji ekonomia społeczna jest dużo szerszym zjawiskiem, równoległym do sektora publicznego i sektora prywatnego. Obejmuje cały szereg inicjatyw społeczno-ekonomicznych, które przybierają różne formy organizacyjne: spółdzielnie, kooperatywy, towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych, związki kredytowe, banki czasu, banki żywności, organizacje pozarządowe prowadzące działalność gospodarczą, itd. Co je łączy? Co decyduje o tym czy dana inicjatywa to już/jeszcze ekonomia społeczna? Z punktu widzenia celów działalności, instytucje działające na rynku można podzielić na trzy kategorie: - sektor prywatny, który działa na zasadzie wymiany dóbr o równej wartości. Osiąganą w ten sposób wartością jest efektywność. - sektor publiczny, który działa na zasadzie redystrybucji dóbr. Osiąganą w ten sposób wartością jest równość. - sektor ekonomii społecznej, który działa na zasadzie wspólnotowości, polegającej na wspólnej pracy i wspólnej redystrybucji zysku. Osiąganą w ten sposób wartością jest solidarność. Jednym słowem, ekonomia społeczna to „ekonomiczne ramię” społeczeństwa obywatelskiego. Ekonomia społeczna to: - alternatywa dla otwartego rynku, który dla niektórych pozostaje zamknięty - alternatywa dla transferów socjalnych, daje pracę zamiast zasiłku Odnosząc się bardziej do rozwiązań organizacyjnych, niż do teorii, możemy wyróżnić kilka kryteriów praktycznych klasycznej ekonomii społecznej: Kryteria ekonomiczne: - prowadzenie działalności gospodarczej w sposób ciągły - niezależność - podejmowanie ryzyka ekonomicznego - zatrudnianie płatnego personelu Kryteria społeczne: - wyraźna orientacja na społecznie użyteczny cel - oddolny, obywatelski charakter - specyficzny, możliwie demokratyczny sposób zarządzania - ograniczona dystrybucja zysków - partycypacyjny charakter działań Powyższe, dość ostre kryteria są jednak tylko jedną z propozycji. Model ekonomii społecznej jest inny w różnych krajach. We Włoszech punkt ciężkości znajduje się bliżej sektora publicznego – kładzie się tam nacisk na aktywizację przez pracę, a środki na działalność przedsiębiorstw pochodzą głównie z grantów. W Wielkiej Brytanii ekonomia społeczna opiera się dużo bardziej na działalności stricte rynkowej – działające tam przedsiębiorstwa społeczne w wielu przypadkach są niezależne od grantodawców i radzą sobie doskonale na wolnym rynku. W Polsce nadal poszukujemy modelu odpowiedniego dla naszych uwarunkowań społecznych i ekonomicznych. Nowe regulacje prawne skłaniają się ku rozwiązaniom charakterystycznym dla włoskich spółdzielni socjalnych, powstało też jednak wiele inicjatyw wzorowanych na modelu brytyjskim.